Welkom Inhoud Inleiding Andere tractie Spoorwijdte Producenten Import & handel Eigenaars Materieel Links Contact ► Nieuw ◄	Stoomtractie op smalspoor			Stoomtractie op normaalspoor	Motortractie op smalspoor			Motortractie op normaalspoor
	Hanomag W.D. Z25 rupstrekkers bij NS
	Hanomag in Hannover (D) was een groot machinebouw-concern, vergelijkbaar met Werkspoor in Nederland. Het leverde een breed scala van producten. In Nederland zijn de locomotieven waarschijnlijk het beste bekend, maar Hanomag maakte bijvoorbeeld ook stoomwalsen, automobielen en scheepsmotoren [1]. Vanaf 1912 produceerde Hanomag motorploegen [1]. Tractoren waaraan diverse gereedschappen (als een ploeg, een eg, enzovoorts) gehangen konden worden, bestonden toen namelijk nog niet. Voorlopers van de firma Caterpillar maakten al voor de Eerste Wereldoorlog rupsbanden. In die Eerste Wereldoorlog introduceerden de Engelsen de tank op rupsbanden. Aan Duitse zijde zijn tijdens WOI wel tanks ingezet, maar later en in veel kleinere getale dan aan Britse en later ook Franse zijde. De Duitse tanks waren enorme gevaartes met een bemanning van meer dan 20 koppen. De twintig exemplaren bleven deels op het slagveld achter. De rest moest met het andere oorlogstuig aan de geallieerden worden afgegeven en werd vernietigd. Afgezien van die 20 tanks waren er ook nog 80 niet gepantserde en niet bewapende onderstellen gebouwd. Die zijn voor de bevoorrading op het slagveld en als artillerie-trekker gebruikt [2]. In elk geval werd er ook aan Duitse zijde ervaring met rupsbanden opgedaan en in 1919 bracht Hanomag als eerste Europese fabrikant een rupstrekker op de markt, de W.D. Z20. Dat was ruim voordat Hanomag in 1925 tractoren met banden ging produceren. W.D. staat voor de ontwerpers Wendeler en Dohrn. De W.D. Z20 had een viercilinder benzinemotor, drie versnellingen vooruit van 2, 4 en 6 km/uur en één versnelling achteruit. Lengte, breedte en hoogte waren respectievelijk 3200, 1400 en 1600 mm en de rupsbanden waren 30 mm breed. In 1921 werd het motorvermogen van het 20 pk type (Z20) opgevoerd tot 25 pk (Z25) en verscheen er ook een 50 pk type. De W.D. Z25 werd tot 1931 geproduceerd. De Hanomag rupstrekkers werden toegepast in de landbouw, in de bosbouw, bij transport op bedrijfsterreinen en bij het rangeren [3].
							Volgens het maandblad Hanomag Nachrichten van maart 1923: zijn er twee W.D. Z25 rupstrekkers geleverd aan de Nederlandsche Spoorwegen te Utrecht speciaal in verband met het bedienen van draaischijven. Rupstrekkers zijn daar namelijk bijzonder voor geschikt. Ze worden immers gestuurd door één rups af te remmen. De rupstrekker werd met een rups op de draaischijf gereden (die dus wel een dek moest hebben). Die rups werd stil gezet. De andere rups bleef buiten de draaischijf, zoals op de foto is te zien. Wanneer men die rups liet lopen ging de draaischijf draaien. Achter de bestuurder bevindt zich de benzinetank. Op de radiator de letters W.D. Desgewenst kon een aftakas worden geleverd.
	Foto’s uit Hanomag Nachrichten, verzameling Stefan Lauscher. De voorpagina is van een exemplaar uit de verzameling van Geert de Weger.
							De Hanomag W.D. Z25 was te smal om met beide rupsen op de spoorstaven te rijden en te breed om er tussen te blijven. Dus reed het voertuig met één rups tussen de rails en de andere rups ernaast. Een tafereel als op de foto moet tussen circa 1922 en 1925 te zien zijn geweest in de Stationsstraat in Wormerveer. Het betrof een raccordement tussen het station en een spoorkade langs de Zaan, met twee draaischijven. Er bestaat gelukkig een foto van de rupstrekker in Wormerveer. In 1925 werd het sporenplan grondig gewijzigd waardoor de draaischijven en de rupstrekker konden vervallen. Op één en ander wordt in gegaan in een artikel in Railmagazine 279 (november 2010). De grote vraag is: Waar zette NS de tweede rupstrekker in? (zie ook “Een tank in Castricum” ↓) Graag antwoord op Contact
	Een “tank” in Castricum Gerrit van Straaten berichtte dat ook in zijn familie verteld werd over het rangeren met een “tank”, maar dan bij het Provinciaal Ziekenhuis Duin en Bosch in Castricum/Bakkum. Zijn grootvader was daar verpleger. De tank was nogal eens stuk en dan duwden patiënten de kolenwagens naar het ketelhuis. Werken in de buitenlucht werd indertijd als heilzaam voor psychiatrische patiënten beschouwd. Nog voordat de bouw van het Provinciaal Ziekenhuis begon, werd in 1904 een raccordement van ruim 1 kilometer lengte aangelegd. In 1909 werd het ziekenhuis volledig in gebruik genomen. Vanwege de afgelegen ligging werd in 1914 een tramdienst ingesteld, waartoe het ziekenhuis twee paardentramrijtuigen uit Amsterdam had gekocht en waartoe het raccordement aan beide zijden met 500 meter was verlengd. In 1920 werd één der paardentramrijtuigen omgebouwd tot elektrische motorwagen. In 1938 moest vanwege een motorstoring een als tijdelijk bedoelde busdienst worden ingesteld. Dat beviel zo goed, dat de tramdienst – ondanks het herstel van de motorwagen – niet meer terug kwam. Het raccordement werd weer in de oude vorm terug gebracht en was in 1961 nog aanwezig [4]. Het goederenvervoer vond eerst met paardentractie plaats, later dus met de “tank”. Dat was in elk geval in 1939 het geval, want Op de Rails van september 1939 meldt: “Het spoor blijft echter in dienst voor het doorgaand vervoer van kolenwagens der N.S. Deze worden getrokken door een tractor op rupsbanden van een particulier te Bakkum. Deze tractor kan over het zand- en gruispad langs de trambaan juist rijden en kan dan met een lange ketting twee kolenwagens vervoeren. Dit zal zoo blijven.”
	In elk geval staat al vast dat bij Duin en Bosch met een rupstractor gerangeerd werd. Uit diverse advertenties in regionale kranten – zoals deze in de Wieringer courant van 23 augustus 1938 [5] – blijkt dat er in die tijd nogal wat rupstractoren verhuurd werden. Een advertentie van de “particulier uit Bakkum” is niet gevonden, maar dat zal ook wel iemand zijn geweest die zijn rupstractor verhuurde aan landbouwers en ook aan het Provinciaal Ziekenhuis. Foto’s of documenten over de rupstractor bij Duin en Bosch zijn (nog) niet gevonden. Het is daarom (nog) niet te zeggen of dit de tweede NS ruptractor was, of de rupstractor uit Wormerveer (die daar immers na 1925 overbodig werd) of misschien een hele andere rupstractor.
	Bronnen	[1]	http://www.hanomag-museum.de
		[2]	http://de.wikipedia.org/wiki/A7V
		[3]	Het maandblad Hanomag Nachrichten en de bijlage "Volkswirtschaftliche Fragen & Anderes".
		[4]	R.G Klomp, “Het trambedrijf van Duin en Bosch”, Op de Rails 1961-3, p. 29.
		[5]	Krantencollectie van het Regionaal Archief Alkmaar.
	Met dank aan:		Gerard de Graaf, René Jongerius, Jur Kingma, Stefan Lauscher, Erikjan Sachse, Gerrit van Straaten en Geert de Weger.
		{	de pagina Andere tractie
	Terug naar
			Nieuw Home Inhoud