Welkom Inhoud Inleiding Andere tractie Spoorwijdte Producenten Import & handel Eigenaars Materieel Links Contact ► Nieuw ◄	Stoomtractie op smalspoor			Stoomtractie op normaalspoor		Motortractie op smalspoor		Motortractie op normaalspoor
	Het smalspoor van de VAM in Wijster
	De VAM (Vuil Afvoer Maatschappij) in Wijster had en heeft een spooraansluiting waarover huisvuil uit diverse plaatsen in Nederland wordt aangevoerd. Dat vuilnis wordt gecomposteerd. Minder bekend is dat de VAM ook smalspoor had.
							Kabelspoor ← ← In 1954 was het smalspoor nog aanwezig [1]. Een op een kraanbaan rijdende grijperkraan stort vuilnis -dat zes of zeven maanden is nat gehouden en heeft liggen broeien (composteren)- in een silo. De silo is verrijdbaar op breedspoor dat evenwijdig aan de kraanbaan ligt. Tussen de rails van dit breedspoor ligt smalspoor. Hierop rijden zelflossers. De compost gaat met deze zelflossers naar het zeefgebouw (ook zeefhuis of sorteergebouw genoemd) voor verdere verwerking. De zelflossers werden voort bewogen met een “oneindige kabel”. Die is op de voorgrond te zien; zo ook een geleiderol. Het traject had de vorm van een ovaal en kende een oprit en afrit bij het zeefge-bouw (foto hieronder) en vier tunnels onder de vier normaalsporen. Op de foto staat wagen nummer acht; op een luchtfoto [2] staan er achttien, terwijl er mogelijk nog één of twee in de tunnels zijn.
	Op internet staat een hele fotoreportage uit 1934 uit het weekblad “Het Noorden in Woord en Beeld”. Men spreekt over een kabelbaan.
	Smalspoor met locomotieftractie Het smalspoor met kipkarren en locs diende voor de afvoer van het uitgezeefde grove vuil van het zeefgebouw naar de stort.
	Op het schema van het zeefgebouw [3] is linksboven het kabelspoor te zien. Deeltjes kleiner dan 17 mm kwamen rechtstreeks op een band naar de vrachtwagen linksonder, waarmee de compost werd afgevoerd. Daarnaast werd veel compost per schip afgevoerd. Stukken groter dan 150 mm gingen rechtstreeks naar de kipwagen rechtsonder voor afvoer naar de stortplaats. Deeltjes met een tussengelegen grootte werden in een slagmolen verkleind en werden daarna opnieuw gezeefd. Het “residu” ging dus met een transportband naar de kipkarren. Aan die band stonden een paar man allerlei waardevol afval te sorteren. De beenderen gingen naar een knopenfabriek, het glas naar de glasfabriek in Nieuw Buinen en het ijzer en blik werden ter plaatse tot handelbare pakken geperst [3].
	Op één van de foto’s in de fotoreportage uit 1934 is onder het zeefhuis een kipwagen met een smalspoor dieselloc te zien, zo te zien van het Orenstein & Koppel type RL1a. Inderdaad heeft O&K in 1931 twee RL1a’s -met de fabrieksnummers 4599 en 4600 en een spoorwijdte van 700 mm- aan de VAM geleverd. Een loc trok 5 tot 6 kipkarren van 2 kuub. Het ging om ruim 400 kipkarren per dag [3]. Elke loc zal dus circa 40 ritten per dag hebben gemaakt. In de Tweede Wereldoorlog werd tot 1 september 1944 gewoon doorgewerkt. “De Duitsers” wilden zelfs een hogere productie. De foto [3] toont een loc met een gasgenerator. Het is echter duidelijk geen O&K RL1a, maar een Deutz, waarschijnlijk van het type OME 117F.
	Deze foto [4] is – gezien het fotonummer – omstreeks 1958 gemaakt. Volgens de informatie op de achterzijde betreft het kipwagens voor de VAM, voor 700 mm spoorwijdte en met een bakinhoud van 2 kuub. Vanwege deze uitzonderlijk grote inhoud zijn de wagens langer dan gebruikelijk en is vooral de bak versterkt met een U profiel aan de bovenkant (waar een hoekprofiel gebruikelijk was), een extra hoekprofiel (evenwijdig aan het gebruikelijke hoekprofiel waarmee de bak tegen het onderstel komt), een buikband en een inwendige dwarsverbinding. Op oudere foto’s zijn kleinere kipwagens te zien. Kennelijk moesten grotere kipwagens het gestegen vervoer opvangen.
	De kipwagens dienden voor de afvoer met locomotief-tractie van het residu (“Voor landophoging” in het schema hierboven). Waarschijnlijk werd een deel van het residu per schip afgevoerd, want er bestaat een foto met kipkarren langs het kanaal [3].
	Het einde van het smalspoor Blijkens foto’s bestond het systeem al na de aanleg van de V.A.M. installaties in 1931. In de periode 1963 – 1965 werd het oude zeefgebouw gesloopt en verrees een nieuwe compostfabriek. Daarbij werden zowel het kabelspoor als het smalspoor voor de afvoer van het residu vervangen door niet minder dan zeventien vrachtwagens van het merk REO, elk met een laadbak van 25 kuub [3]. Eén zo’n vrachtwagen kon dus bijvoorbeeld de inhoud van meer dan twee treinen naar de stort vervangen, waarbij er maar één chauffeur nodig was tegenover een machinist plus twee man om de kipbakken te kantelen. Bovendien hoefde het spoor niet meer steeds verlegd te worden. Overigens is het kabelspoor nog op een luchtfoto uit 1965 te zien [3].
	Opmerkingen
	-	Tussen de VAM en de de Heidemij bestond een relatie in de persoon van T. van Maanen. Die was adjunct-directeur en later directeur van de Heidemij, maar ook secretaris van de in 1925 opgerichte Rijkscommissie tot Onderzoek van het Vraagstuk der Vuilverwijdering en – na de oprichting van de VAM - eerste secretaris van het bestuur (de VAM had aanvankelijk geen directie). Foto’s van de VAM zijn dan ook te zien bij de collectie van de Heidemij op de beeldbank van het Nationaal Archief. Zie bijvoorbeeld fotonummers: 159-1114, 159-1110 (zeefhuis. Daaronder is rij kipkarren te zien), 159-1111 (ook zeefhuis) en 159-1119 (tunnel).
	-	Nog meer foto’s zijn te zien op de beeldbank van het Drents Archief. Gebruik bijvoorbeeld VAM als zoekwoord.
	-	In de loop der tijd werd er steeds meer huisvuil naar Wijster vervoerd: in 1932 circa 120.000 ton, in 1957 circa 200.000 ton en in 1963 (het laatste jaar van het smalspoor) circa 260.000 ton [3].
	-	In de loop der tijd veranderde het huisvuil sterk van karakter. Zo kwam er meer papier (reclame), meer verpakkingsmateriaal en minder as van kolenkachels. Het vuil werd hierdoor steeds volumineuzer. In 1948 had een ton vuil een volume van 2,8 kuub; in 1963 was dat 4,5 kuub [3]. Ook bevatte het huisvuil steeds meer niet composteerbaar residu (dat in Wijster naar de stort ging): voor de Tweede Wereldoorlog ongeveer 10%; in 1971 al 40 % [3]. Door deze ontwikkelingen kreeg het smalspoor naar de stort in Wijster steeds meer te verwerken.
	-	Op 1 december 1955 werd een VAM bedrijf in Mierlo officieel geopend.
	-	De VAM werd Essent Milieu. In verband met de afsplitsing van Essent wijzigde Essent Milieu per 1 januari 2010 haar naam in Attero. Het composteren gebeurt al jaren niet meer in de open lucht, maar in enorme hallen.
	Met dank aan:		Jan Pen
	Bronnen		[1]	“Vruchtdragend Vuil”, Tussen de Rails (het NS-blad dat niet uit de trein mocht worden meegenomen), derde jaargang nr. 4 (september 1954) p. 44.
			[2]	Informatiecentrum De Blinkerd (op de VAM-berg) van Attero en het Drents Landschap.
			[3]	Wouter W. Dieren , “Een grondige zaak : 50 jaar Vuilafvoer Maatschappij VAM, 1929-1979”, NV Vuilafvoer Maatschappij VAM, Amsterdam, 1979.
			[4]	De foto is bij Spoorijzer gemaakt door de firma Talens en bevindt zich in het Delfts gemeentearchief
			{	Eigenaars
	Terug/verder naar:
				Nieuw Home Inhoud